Bugun...
HÜKÜMET SİSTEMİ


Erol KURUCU
erolkurucu@hotmail.com
 
 

Üç temel yönetim biçimi şunlardır.

Başkanlık, yarı başkanlık, parlamenter sistemdir.

Başkanlık ve yarı başkanlık sistemleri ne önceki yazılarımda değinmiştim.

Bu yazımızda parlamenter sistem üzerinde bir değerlendirme yapacağım.

Öncelikle başkanlık ve yarı başkanlık sistemini kısaca hatırlama yapalım.

Başkanlık sisteminde;Bu sistemde başkan halk tarafından doğrudan seçilir.Yasama başkan dışında meclisin bulunması,başkanlık ile yasama meclisi seçimi ayarı ayrı yapılır.Devlet ve hükümet başkanı tekdir.Bakanlar kurulu yani kabineyi başkan belirler.Başkan temelde halka karşı siyasi sorumluluğu tam olarak üzerine alır.Devletin temsili tamamen başkana aittir.

Yarı başkanlık ise  halk parlamentoyu ve cumhurbaşkanını seçer.

Parlamentodan başbakan ve hükümet üyeleri tespit edilir.Yarı başkanlığın en önemli özelliği

Halk tarafından seçilen cumhurbaşkanı ile yine halk tarafından seçilen parlamentoda en fazla üyesi olan partinin lideri tarafından  yürütmeyi  sahip hükümetin başı olan başbakan ile  devletin liderliği paylaşılır.Birlikte yönetimdir.(KOHABİTASYON)

Dünyada 78 başkanlık sistemi ile 56 parlamenter sistemle yönetilen devlet mevcuttur.

Yarı başkanlık sistemine özgü devletler ise Fransa ve Finlandiya dir.Fakat bu iki ülkede de yarı başkanlığın uygulanışı farklılık göstermektedir.

Başkanlık sistemi ile yönetilen ülkeler  ABD,Peru,Paraguay,Endonezya,Tanzanya,Bolivya.Belarus,Haiti,Honduras,Nijerya.Şili,Kenya bu ülkeleri başkanlık sisteminin uygulanış hakkında bir fikir vermesi açısından örneklendirdim.

ABD  başkanlık sistemi kendine özgü bir sistemdir.Diğer ülkelerdeki başkanlık sistemi ile karşılaştırılmamalıdır.Çünkü ABD de  kuvvetler ayrılığı ilkesinin en iyi uygulandığı  ve siyasal yapısı farklı ülkedir.

Başkan ve kabine üyeleri üçlü denetime tabidir.

Siyaset bilimciler başkanlık sisteminin uygulanışında  otoriter rejime dönüştüğünü söylemişlerdir.

Yarı başkanlık sistemi  ile yönetilen ülke olarak Fransa,Finlandiye örneğidir.

PARLAMENTER SİSTEM

Parlamenter sisteminde yürütme yasama organı içerisinden seçilir.Hükümetin meclisten güvenoyu alması gereklidir.Tersten bakılırsa olaya güven oyu alamayan hükümet gider.

Yasama ile hükümet kaynaşmış bir şekildedir.Yasamanın seçilmesi ile hükümet doğrudan seçilmiş oluyor.Burada anayasa gereği yasama yürütme ve yargı erkleri ayrı bağımsızdır.Tek farkı yürütme yasama ile içi içe geçmesidir.

Parlamento sisteminde hükümet parlamentoya karşı sorumludur.Dolayısıyla halka karşı sorumludur.

Katılımcı demokrasiye göre parlamenter sistem temsilliye bakımından halka yaygındır.Otoriteleşmeden uzak bir yönetim şeklindedir.

Parlamenter sistemde hükümet başta güvenoyu olmak üzere parlamento tarafından soruşturma ve sorgulama gibi çeşitli denetim mekanizmasına sahiptir.

Parlamenter sistemin en önemli örneği İNGİLTERE’dir.

Türkiye de parlamenter sistem  mi yoksa başkanlık sistemi daha başarılı olur?

Bu sorunun cevabını parlamenter sistemi yaşayan bir ülke olarak tek taraflı olarak bir görüş sunulabilir.

Başkanlık sistemi çok net olarak tartışılmadan demokrasi,siyasal ,ekonomik ,toplumsal ve özgürlükler alanında ki belirleyici özellikleri ortaya konmadan cevap vermek zor olur.

Belirleyici özellikleri  siyasal kültür  yapısına göre belirlenmedir.Toplumsal yapı,siyasal ve ekonomik yapılar ve en önemlisi kuvvetler ayrılığını net bir şekilde ortaya konmalıdır.Parlamenter sistemde kuvvetler erki üzerinde çoğunluğu sağlayan hükümet baskı kurma yolunu seçmede teretdüd etmiyorsa yetkilerin toplandığı başkanlık sisteminde erklerin üzerinde müdahaleler üst seviyede olur .

Dolayısıyla,  gerek parlamenter sistem gerekse başkanlık sistemi olsun siyasi kültür,hukuk devleti ve denetlenebilir  bir yapı içerisinde dizayn edilmelidir. Bu gün parlamenter yönetim ile yönetilen ülkelere örnek verecek olursak İngiltere,Almanya,İtalya,,Avusturya gibi..

Parlamenter sistem mi başkanlık sistemi mi karşılaştırma yapılmalıdır.Bu yönetim sistemlerini uygulayan ülkeler arasında farklılıkları iyi analiz edilmelidir.

Bu konuda güzel bir eser olan Sabri Sayarı ve Hasret Dikici Bilgin  tarafından derlenen İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları  tarafından çıkarılan karşılaştırmalı siyaset Temel  konular ve yaklaşımlar adlı eserde Parlamenter sistem ve başkanlık sistemi arasındaki temel farkları İNGİLTERE ve ABD arasında  karşılaştırmalı vaka incelemesi olarak kitabın 193 sayfasında özet olarak şu şekilde incelenmiştir.

‘’…uzun zamandır her iki ülkenin parti sistemi ve seçim sistemi benzerlik gösterdiğinden hükümet parlamento ilişkilerinde bir takım benzerlikler görmek mümkümdür.

ABD’de yürütmenin başı olan devlet başkanı ve yasama organını oluşturan senato ve temsilciler meclisi ayrı seçimlerle göreve gelir.Devlet başkanın görev yaptığı bir dönemin sabit süresi dört yıldır ve en fazla iki dönem görev yapabilir.Devlet başkanlarının görev süresini tamamlamadan görevden ayrılmaları nadiren görülen bir durumdur,genelde normal dışı olaylar sonucu gerçekleşir.Örneğin 1963 te Jonh F.Kennedy bir suikast sonucu hayatını kaybettiğinden  ve Richart Nixon bir skandal sonucu görevini kötüye kullandığı iddiası sonucu istifa ettiğinden dolayı görev sürelerini tamamlayamamıştır.

İngiltere’de ise hükümet ve başbakan ,parlamento içinde çoğunluğu oluşturan partiden ve parlamentoya sorumlu olarak göreve gelir.WESTMİNSTER modeli olarak ta bilenen İngiltere parlamentosu  Lordlar kamarası ve avam kamarası olmak üzere iki kamaralı sistemden oluşur.Parlamentonun görev yaptığı dönem beş sene olarak belirlenmiş olsa da görev süresinde beş seneyi dolduran parlamento sayısı azdır.Avam kamarasının güvenini kaybeden başbakan ve hükümet ile beraber parlamentoda görevine son verir ve seçime gidilir.Benzer biçimde avam kamarasının üçte iki çoğunluğunun talebi üzerine erken seçimde yapılabilir…..

ABD de  KUVVETLER AYRILIĞI İLKESİNE bağlı olarak yürütmenin başı olan devlet başkanın parlamentoyu feshetme yetkisi yoktur. Ancak İNGİLTERE’DE  kraliçenin yürütmedeki  görevi kapsamında  parlamentoyu feshetme yetkisi vardır.İngiltere’de iktidar partisinin parlamento çoğunluğa sahip olması  ile bağlantılı olarak  hükümet genelde hazırladığı yasa tasarılarını meclisten kolaylıkla geçirmektedir.İki parti sistemlerinde  iktidar partisi ile muhalefet partisi arasında büyük mücadeleye dayanan bir gerginlik vardır.Örneğin Muhalefet partisi başbakan  ve kabinesini her hafta sorguya çeker başbakan ve bakanlar bu sorulara cevap verir….’’

Başkanlık sistemine ve parlamento sistemine göre  hükümet  kuran bu ülkelerde demokrasiyi özümsemiş ve hukuk devleti çevresinde kuvvetler ayrılığı ilkesini katı bir şekilde benimsemiş özgürlükler ve insan hakları bağlamında eşit ve adaleti ön planda tutan tutum sergilemektedirler.

Denetim mekanizması her sistemde ki bu iki ülke olan ABD ve İNGİLTERE  gerek muhalefet gerekse kurumsallaşmış devlet mekanizmaları çevresinde işlerliği hiçbir müdahaleye gerek kalmaksızın işlediği görülmektedir.

Her ne kadar  başkanlık sisteminde  devlet başkanlığı yetkileri başkanda olsa dahi otoriteleşmeye yönelik  bir eylem söz konusu yoktur.Kaldı ki  devlet denetim mekanizmalara buna izin vermemektedir.

Diğer taraftan parlamenter sistemde yetkiler paylaşılmıştır.Kurumsal devlet yapısı içerisinde görev ve yetkiler anayasal düzen içerisinde sürdürülmektedir.

Şöyle bir sonuç  çıkarabiliriz.

Her iki ülkeye baktığımızda  dünya konjöktoründe ekonomik,siyasal  alanda etkili ülkelerdir.Demek oluyor ki başkanlık sisteminin veya parlamenter sistemin  ülkelerin gelişmişliklerinde dünya siyasetinde ve ekonomisinde  etkili olduğu  anlamı taşımamaktadır.

ABD deki gibi başkanlık sistemi olsun veya İNGİLTERE’deki parlamenter sistem  gibi olsun kurumsal devlet ve demokratik  hukuk devleti  çerçevesinde  yetkilerin bölüşülmesi,kuvvetler ayrılığı ilkesinin kesin çizgilerle belirlenmesi  ile denetim mekanizmasının işletilmesi ile sistem belirlenmelidir.

 





YORUMLAR

Henüz Yorum Eklenmemiştir.Bu Haber'e ilk yorum yapan siz olun.

YORUM YAZ



FACEBOOK YORUM
Yorum

YAZARIN DİĞER YAZILARI

HABER ARA
SON YORUMLANAN HABERLER
ÇOK OKUNAN HABERLER
Jooble Türkiye
Ordu iş ilanları
İş arama motoru
VİDEO GALERİ
FOTO GALERİ
GÜNDEMDEN BAŞLIKLAR
YUKARI